Paweł Szyszko

SZWAJKEN – ZAPOMNIANY LEŚNY KOŃ PRUSÓW

Streszczenie
Nad południowym Bałtykiem, w lasach Wielkiej Puszczy Grosse Wildnis, jeszcze do XVII w. występowały dzikie konie. Początkowo swym zasięgiem obejmowały całą Europę Wschodnią, a nawet sięgały nad stepy czarnomorskie. Ludy zamieszkujące południowe wybrzeże Bałtyku wykształciły na swój sposób język i zwyczaje związane z obecnością koni w kulturze. O obecności koni w kulturze Bałtów świadczą również zachowane figurki i elementy wyposażenia rzędów końskich, w języku można odnaleźć stosowne toponimy wywodzące się z języka Prusów. Przybyli na te ziemie rycerze zakonu krzyżackiego szybko przekonali się, że w sytuacji ograniczonego dostępu do dobrej jakości paszy i surowego klimatu, potrzebują zwierząt mało wymagających i jednocześnie wytrwałych w pracy. Te kryteria znakomicie spełniały miejscowe konie, które w niemieckojęzycznej literaturze nazywa się Schweiken, z litewskiego sveikas – zdrowy lub z niemieckiego pflugpferd. W literaturze można odnaleźć również wzmianki o tym, że szwajkeny stanowiły podbudowę chluby wschodniopruskiej hodowli, czyli koni z pochodzeniem trakeńskim. Obecnie nie ma „twardych” dowodów na udział szwajkenów w tworzeniu koni trakeńskich, ale nie można pominąć opinii w tej sprawie ówczesnych uznanych hodowców. W roku 2022 UNESCO uznało konie trakeńskie za niematerialne dziedzictwo kulturowe. Na początku XX w. dzikie konie leśne udało się odnaleźć, choć nie do końca w czystości gatunku, na Lubelszczyźnie. Do Puszczy Białowieskiej sprowadzono ocalałe osobniki w celu ich reintrodukcji. Po wojnie, dzięki wytrwałej pracy różnych środowisk naukowych i hodowców, udało się odtworzyć przynajmniej w części wymarłego przed stuleciami dzikiego konia tarpana, nazywanego konikiem polskim.

Słowa kluczowe: konie Prusów, koń leśny typu tarpan, UNESCO

SCHWEIKEN – THE FORGOTTEN FOREST HORSE OF THE PRUSSIANS

Summary
In the southern Baltic Sea region, in the forests of the Great Wilderness (Grosse Wildnis), wild horses still roamed until the 17th century. At first, their species covered the entire Eastern Europe and even reached the steppes of the Black Sea. The people living in the southern coast of Baltic Sea created their own language and customs tied to the presence of horses in the culture. The presence of horses in Baltic culture is also evidenced by preserved figurines and elements of horse tack, and relevant toponyms derived from the Prussian language can be found in the language. The Teutonic Knights who arrived in these lands quickly realized that, given the limited access to good-quality feed and the harsh climate, they need low-maintenance, yet resilient workforce animals. Those criteria were easily met by the local horses, which in German literature are called Schweiken, from the Lithuanian sveikas – healthy or from the German pflugpferd. The literaturę also mentions that Schweikens were the foundation of East Prussian breeding, i.e., horses of Trakehner origin. As of right now, there is no “hard” evidence that Schweikens took part in the making of trakehner horses, but the opinions of renowned breeders at the time cannot be ignored. In the year 2022 UNESCO recognized trakehner horses as intangible cultural heritage. At the beginning of the 20th century, the wild forest horses, though not exactly purebreed, were found in the Lublin region. Surviving individuals were brought to the Białowieża Forest for the purpose of reintroduction. After the war, thanks to the persistent work of various scientific circles and breeders, it has been possible to recreate, at least partially, the Tarpan, a wild horse that became extinct centuries ago, now known as the Polish horse.

Keywords: Prussian horses, Tarpan forest horse, UNESCO

Artykuł do pobrania (pdf)